ANTONINUS VEBASI VE CENNET─░N┬á─░N┼×ASI

─░skenderÔÇÖin b├╝y├╝k imparatorlu─čunun ba┼čkenti BabilÔÇÖin k─▒y─▒s─▒nda, bizzat┬á─░skenderÔÇÖin komutanlar─▒ndan Selevkos taraf─▒ndan kurulmu┼č┬áve o s─▒rada Partlar─▒n kontrol├╝nde olan Seleukia, Avidius Cassius komutas─▒ndaki Roma lejyonlar─▒n─▒n ku┼čatmas─▒na daha fazla dayanamam─▒┼č┬áve MS 165 y─▒l─▒n─▒n yaz aylar─▒nda, pek uzun s├╝rmeyen bir ├žat─▒┼čman─▒n ard─▒ndan kap─▒lar─▒n─▒ Romal─▒lara a├žm─▒┼čt─▒. Askerler kentin sokaklar─▒nda zafer turu atarken, halk da evlerinin ├žat─▒s─▒nda, i┼čgalci olarak g├Ârd├╝kleri┬á─░ranl─▒lar─▒n elinden kurtard─▒─č─▒ i├žin onlar─▒ alk─▒┼čl─▒yor, ba┼čka bir grup asker de Partlar─▒n h├ókim oldu─ču t├╝m kamusal alanlar─▒n ya─čmas─▒yla u─čra┼č─▒yordu. Tap─▒naklar─▒n avlular─▒nda tun├žtan ve mermerden tanr─▒ ve tanr─▒├ža heykelleri, onlardan da ├Ânce de var olan bu insans─▒ g├Âsteriyi ifadesiz izliyor, belki de t├╝m bu heng├óme aras─▒nda kendi adlar─▒n─▒n buhurlarla ve ilahilerle an─▒lmas─▒n─▒, tan─▒d─▒k ├Âfkeleri ve sab─▒rs─▒zl─▒klar─▒yla bekliyordu.

Efsaneye g├Âre Romal─▒ askerlerden biri Apollon tap─▒na─č─▒nda kar┼č─▒la┼čt─▒klar─▒, onlara sava┼č─▒n t├╝m bedellerini unutturan ve kim bilir hangi efsunlu kahramana ait olan g├Âz kama┼čt─▒r─▒c─▒ alt─▒n lahdi, i├žinde daha fazla alt─▒n bulma umuduyla a├žt─▒─č─▒nda tap─▒na─č─▒n apsisine s─▒zan gaz, antik d├╝nyay─▒ ve tarihi geri d├Ân├╝lmez bir┬á┼čekilde de─či┼čtirecek ve bilinen d├╝nyan─▒n neredeyse tamam─▒na yay─▒lacak olan bir laneti, y─▒k─▒c─▒ bir salg─▒n─▒ ta┼č─▒yordu. Tanr─▒n─▒n Truva halk─▒na, daha sonra Gelibolu k─▒y─▒lar─▒nda Akhalara, ona kar┼č─▒ bulunduklar─▒ sayg─▒s─▒zl─▒ktan ├Ât├╝r├╝ g├Ânderdi─či ├Âl├╝mc├╝l hastal─▒k,┬á┼čimdi s─▒n─▒rlar─▒n imparatorluk alt─▒nda birle┼čti─či bir co─črafyaya yay─▒l─▒yordu. Hastal─▒k Roma askerleriyle birlikte ├Ânce SuriyeÔÇÖye, oradan da t├╝m imaparatorlu─ča yay─▒ld─▒. Bu defa yaln─▒zca insanlar─▒ de─čil, tanr─▒lar─▒ da ├Âld├╝recekti. ├ľlen ilk tanr─▒ ise bu Do─ču SeferiÔÇÖnin mimar─▒ ve Marcus AureliusÔÇÖun e┼čiti┬á─░mparator Lucius Verus oldu. SeleukiaÔÇÖn─▒n d├╝┼č├╝┼č├╝nden ├╝├ž y─▒l sonra, Tuna hatt─▒nda Markomanlar ve Alamanlarla sava┼č─▒rken hastal─▒─ča yenik d├╝┼čt├╝.

Verus ├Âld├╝─č├╝nde, imparatorlu─čun ba┼čhekimi Galen, d├Ânemin metropollerinden biri olan memleketi BergamaÔÇÖda ortaya ├ž─▒kan salg─▒n─▒n tedavisi i├žin ├žabal─▒yordu. Bu ├Âl├╝m├╝n ard─▒ndan RomaÔÇÖya ├ža─čr─▒ld─▒ ve veban─▒n buradaki yay─▒l─▒m─▒na bakarak bu hastal─▒─č─▒n b├╝y├╝k bir ├Âl├╝m oran─▒na sahip oldu─čunu ve ├že┼čitli b├Âlgelerden gelen haberlere bak─▒lacak olursa, imparatorlu─čun her k├Â┼česine s─▒├žrad─▒─č─▒n─▒ anlad─▒.

Ate┼č, bo─čaz a─čr─▒s─▒, ishal, cilt lezyonlar─▒ ve hastal─▒─č─▒n dokuzuncu g├╝n├╝nde g├Âr├╝len g├Âz iltihab─▒ belirtiler aras─▒ndayd─▒. Sonraki yirmi y─▒l boyunca, Roma┬á─░mpartorlu─ču n├╝fusunun ├╝├žte biri, d├╝nya n├╝fusunun ise be┼čte biri k─▒r─▒lacakt─▒. Bug├╝n yap─▒lan hesaplamalar, salg─▒n─▒n ├Âl├╝m oran─▒n─▒n y├╝zde yirmi ile yirmi be┼č┬áaras─▒nda oldu─čunu g├Âsteriyor.

S├Âz konusu d├Âneme tan─▒kl─▒k etmi┼č┬átarih├ži Dio Cassius, MS 180ÔÇÖde salg─▒ndan dolay─▒ yaln─▒zca Roma kentinde bir g├╝nde ├Âlen insan say─▒s─▒n─▒n iki bin oldu─čunu ifade etmi┼čtir. M─▒s─▒rÔÇÖdaki kentlerin n├╝fusunun yar─▒ yar─▒ya azald─▒─č─▒n─▒ vergi listelerinde ortaya ├ž─▒kmaktad─▒r. Salg─▒ndan en b├╝y├╝k darbeyi alan askerlerin say─▒s─▒nda da ciddi bir azalma oldu─ču bilinmektedir.┬á─░mparator Marcus AureliusÔÇÖun, AtinaÔÇÖn─▒n y├Ânetici konseyi olan┬áAreopagosÔÇÖu olu┼čturacak mevcut┬á┼čartlara uygun yeterli soylu bulamay─▒nca, bu┬á┼čartlar─▒ yumu┼čatmak zorunda kalmas─▒ ve elli bin GermenÔÇÖi imparatorlu─čun kuzey s─▒n─▒r─▒na yerle┼čtirmesi durumun vehametinin g├Âstergeleridir.

Demografik ├ž├Âk├╝┼č├╝n ekonomiye ve politikaya yans─▒mas─▒ da y─▒k─▒c─▒ oldu.┬á─░ki y├╝z y─▒ll─▒k Roma Bar─▒┼č─▒ÔÇÖn─▒n yaratt─▒─č─▒ k─▒smi zenginlik, salg─▒n boyunca┬á─░mparatorluk d├╝zenini ayakta tutmu┼čtu. Fakat yirmi y─▒l sonra pandemi anlaml─▒ ├Âl├ž├╝de geriledi─činde baz─▒ ka├ž─▒n─▒lmaz sonu├žlar kendini g├Âstermeye ba┼člad─▒. N├╝fustaki d├╝┼č├╝┼č┬áekilmeyen arazilerin ortaya ├ž─▒kmas─▒na neden oldu, bu s─▒rada gelen kurakl─▒kla birlikte imparatorlu─čun baz─▒ b├Âlgelerinde k─▒tl─▒k ba┼č┬ág├Âsterdi. Roma aristokrasisi fakirle┼čti, dolay─▒s─▒yla k├Âlelik sistemi de b├╝y├╝k oranda zarar g├Ârd├╝. Devlet, arazilerin de─čerlendirilmesi ad─▒na bizzat ├žiftlikler kurdu, bu yerlere de memur aileler yerle┼čtirdi.┬á─░├ž ticaret ise yava┼člad─▒ ve hatta baz─▒ ticaret yollar─▒ ├Ânemini yitirdi. Germen topluluklar─▒n─▒n s─▒n─▒ra s├╝rekli bask─▒ yapmas─▒ndan kaynakl─▒ daha da ├Ânem kazanan orduda kendini g├Âsteren rahats─▒zl─▒klar ise k─▒sa s├╝rede politik bir krize d├Ân├╝┼čt├╝.┬á─░mparator Severus AleksanderÔÇÖin suikastiyle birlikte ÔÇťasker imparatorlarÔÇŁ d├Ânem, ba┼člad─▒. T├╝m bu ekonomik ve politik krizlere eklenen Goth istilas─▒, elli y─▒l i├žinde imparatorlu─čun b├Âl├╝nmesine, d├╝zenin ala┼ča─č─▒ olmas─▒na neden oldu. Bu d├Ânem Roma tarihinde ÔÇť├ť├ž├╝nc├╝ Y├╝zy─▒l KriziÔÇŁ olarak bilinmektedir.

Salg─▒n─▒n ve ard─▒ndan ya┼čanan krizin toplumun psikolojisi ├╝zerindeki etkisi de olduk├ža b├╝y├╝kt├╝. Pandemiyle birlikte ortaya ├ž─▒kan bu kitlesel k─▒r─▒m, en ba┼čta toplumsalla┼čman─▒n s─▒n─▒rlar─▒n─▒ k├╝├ž├╝ltt├╝.┬á─░mparatorlu─čun tebaas─▒, ├Âzellikle de ta┼črada k├╝lt├╝rel bir kapanma ve yerelle┼čme ya┼čad─▒.

Salg─▒n ve k─▒tl─▒k s─▒ras─▒nda devlet ve soylular, panteonlar─▒n─▒n parlak tanr─▒lar─▒na kurbanlar sunup tap─▒naklar in┼ča ederken, s─▒radan halk daha ├žok kendi kadim tanr─▒lar─▒na ya da hikayelerde anlatt─▒klar─▒ ve onlara ├žok benzeyen kahramanlara dualar ediyor, ilahiler s├Âyl├╝yordu. Hastal─▒─ča ve salg─▒na kar┼č─▒ ZeusÔÇÖa, ApollonÔÇÖa ve AthenaÔÇÖya ait pek ├žok tap─▒nak in┼ča ya da restore edilirken, bir yandan da insanlar k├Âylerde, kasabalarda ve kendi evlerinde bulunan k├╝├ž├╝k mabetlerde, di─čer t├╝m tanr─▒ ve tanr─▒├žalar─▒n ├Âzelliklerini kendinde toplayan kurtar─▒c─▒lara dua etmeye ba┼člam─▒┼čt─▒. Salg─▒n sona erdi─činde, bu tanr─▒lar, tanr─▒├žalar ve kahramanlar, devletin tasvip etti─či k├╝ltler taraf─▒ndan ├╝st├╝ kapat─▒lamayacak derecede ger├žek k─▒l─▒nm─▒┼čt─▒. B├Âylece, tarihin ve belle─čin kendini otoritenin elinden kurtarabildi─či nadir zamanlarda, sonras─▒ndaki b├╝y├╝k de─či┼čimlerin ve k─▒r─▒lacak olan fay─▒n bir k─▒yameti and─▒r─▒r g├╝r├╝lt├╝s├╝n├╝ kendi i├žinde bar─▒nd─▒rd─▒─č─▒ bir defa daha ortaya ├ž─▒kt─▒.

En b├╝y├╝k de─či┼čim ise ├Âl├╝m ve tarih anlay─▒┼č─▒nda ger├žekle┼čti. Klasik Hellen ve Roma dininin ├Ân g├Ârd├╝─č├╝ ├Âteki d├╝nya pek i├ž a├ž─▒c─▒ de─čildi. Kahramanl─▒k mertebesine eri┼čenler ya da yar─▒ tanr─▒lar haricinde herkesin gidece─či tek yer HadesÔÇÖti ve onlar─▒ bu yerde sonsuz bir uyku, yar─▒-bilin├žli bir ├Âteki ya┼čam bekliyordu. Fakat hastal─▒ktan, k─▒tl─▒ktan, sava┼člardan ve fakirlikten bunalan insanlar i├žin bu yeterli de─čildi. Onlar─▒n bir m├╝jdeye, teselliye ve kendilerini ait hissedecekleri cemaatlere ihtiyac─▒ vard─▒. ├ço─čunun k├Âkeni Hellenistik D├ÂnemÔÇÖe dayanan, ├že┼čitli felsefe ak─▒mlar─▒n─▒n bir ├╝r├╝n├╝ olarak ortaya ├ž─▒kan tarikatvari yap─▒lar imparatorlu─čun her yerine yay─▒ld─▒. Do─čan─▒n ve mevsimsel d├Âng├╝lerin ifadesi olan mitler ├ževresinde geli┼čmi┼č, ├Âl├╝m ve yeniden do─ču┼ču i├žinde bar─▒nd─▒ran dinlerin m├╝rit say─▒lar─▒ artt─▒.┬á─░nsanlar, o zamana kadar d├Âng├╝sel oldu─čunu d├╝┼č├╝nd├╝kleri zaman─▒n┬á-ya da daha teolojik ifade etmek gerekirse kaderin-┬ábir sonu oldu─čunu d├╝┼č├╝nmeye ba┼člad─▒.

Bu durum, insan zihninin tarihteki en b├╝y├╝k d├Ân├╝┼č├╝mlerden biriydi. Tektanr─▒c─▒l─▒k ve cemaat├žilik e─čilimi, imparatorlu─čun en ─▒srarc─▒ senkretik dinlerinden biri olan Hristiyanl─▒kta kendini me┼čru hale getirdi.┬á─░nsanlar ├Âlecekti belki fakat t├╝m benli─čiyle yeniden do─čacakt─▒. Yeniden do─čacaklar─▒ yer korkutucu bir yeralt─▒ d├╝nyas─▒ ya da ├ž├╝r├╝yen, politik bir mekanizma de─čildi; dinin ve cemaatin gerekliliklerini yerine getirdikleri s├╝rece onlara vaat edilen┬á┼čey, sonsuz, mutlu, hastal─▒ktan ve sefaletten uzak bir krall─▒kt─▒... Tanr─▒n─▒n Krall─▒─č─▒.

MS 4.y├╝zy─▒l─▒n ba┼člar─▒na tarihlenen ve M─▒s─▒rÔÇÖda bulunan bir papir├╝ste, bu krall─▒─č─▒ koruyan muhaf─▒zlardan biri olan ba┼čmelek GabrielÔÇÖe┬á┼ču┬á┼čekilde yakar─▒lm─▒┼čt─▒:

ÔÇťEy sen, y├╝ce ZeusÔÇÖun ba┼čmele─či
Parnassos Da─č─▒ÔÇÖn─▒ ve DelphoiÔÇÖu terk et
Seni, Gabriel, OlymposÔÇÖtan a┼ča─č─▒ya ├ža─č─▒r─▒yorum seni, Dudaklar─▒mdan d├Âk├╝len bu gizli kelimelerle.ÔÇŁ
@